- تعداد نمایش : 2
- تعداد دانلود : 2
- آدرس کوتاه شده مقاله: https://bahareadab.com/article_id/2087
- کد IranDOI مقاله: IranDOI :10.irandoi.2002/bahareadab.2026 .19 .8391
سال : 19
شماره : 9
شماره پی در پی : 127
ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 19،
شماره 9،
،
شماره پی در پی 127
تأملات سبک شناسی و تحلیل تطبیقی قصیدۀ ایوان مداین خاقانی و معلقات سبع
صفحه
(187
- 205)
علی بازوند (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله
: خرداد 1405
تاریخ پذیرش قطعی مقاله
: شهریور 1405
چکیده
زمینه و هدف: افضل‌الدین بدیل بن علی نجار شروانی، متخلص به خاقانی، از برجسته ترین قصیده سرایان ادبیات فارسی است که با به کارگیری مضامین نو، ترکیبات خلاقانه و تعابیر هنری، سبکی مستقل، پیچیده و اثرگذار در تاریخ شعر فارسی پدیدآورده است. در میان آثار وی، قصیدۀ «ایوان مدائن» به عنوان یکی از شکوهمندترین قصاید سنت دمنه نگاری و عبرت‌پژوهی، پیوندهای بینامتنی و ساختاری قابل توجهی با «معلقات سبع» در سنت شعر جاهلی عرب دارد. هدف این پژوهش، تبیین نحوۀ مواجهه سبک‌شناختی خاقانی با الگوهای کهن شعر عرب، تحلیل تشابهات فرمی و واکاوی هنجارشکنیهای هنری او در برابر سنت طلل‌نگاری است.
روشها: این پژوهش با شیوۀ کتابخانه ای و رویکرد توصیفی-تحلیلی و از منظر ادبیات تطبیقی تدوین شده است. در این راستا، با تکیه بر تحلیل متنی و سبک‌شناختی، همگونیها و ناهمگونیهای ساختاری، بلاغی و درونمایه ای چکامۀ «ایوان مدائن» خاقانی در مقایسه با قصاید هفتگانه جاهلی «معلقات سبع» استخراج و دسته بندی گردید.
یافته ها: یافته های پژوهش نشان میدهد که این دو اثر در محور عمودی خیال، الگوهای توصیفی، موسیقی بیرونی و سنّت توقف بر ویرانه ها (وقوف علی‌الاطلال) دارای اشتراکات فراوانی هستند. با این حال، خاقانی با تغییر زاویۀ دید از «سوز و گداز عاشقانه و یاد دیار یار» به «نگاه جهان‌شناختی، فلسفۀ تاریخ و عبرت‌پژوهی»، دست به هنجارشکنی سبکی زده و از تعبیرات سنتی عدول کرده است.
نتیجه گیری: نتیجه پژوهش نشان میدهد خاقانی ضمن وام‌گیریِ هوشمندانه فرمی و ساختاری از سنت شعر عرب، با تزریق اندیشۀ فلسفی-تاریخی، بسط بلاغت سوگوارانه و بهره گیری از شگردهای زبانی ویژۀ خود، قصیده ای مبتنی بر درونمایه های والای انسانی و ملی آفریده و سبکی نو در توصیف ویرانه ها در ادبیات تطبیقی فارسی و عربی بنیان نهاده است.
کلمات کلیدی
خاقانی
, ایوان مدائن
, معلقات سبع
, سبکشناسی
, ادبیات تطبیقی.
- قرآن مجید.
- آیتی، عبدالمحمد .(1371). معلقات سبع. چاپ سوم، ویرایش دوم. تهران: سروش.
- احمدسلطانی، منیره .(1370). قصیدۀ فنی و تصویر آفرینی در شعر خاقانی. تهران: کیهان.
- اسلامی ندوشن، محمدعلی .(1384). از رودکی تا بهار. 2مجلد. تهران: نغمۀ زندگی.
- الغنیم، عبدالله یوسف .(1985 م.). شعراء المعلقات. بیروت: دارالمشرق العربی.
- ترجانی‌زاده، احمد .(1348). شرح معلقات سبع. چاپ هفتم. تبریز: بی نا.
- جعفرپور، میلاد و حجت‌الله فسنقری (1391 تابستان)؛ «تأثیرپذیری شعر و نثر خاقانی از ادب عرب در دو سطح صورت و معنا». جستارهای ادبی. شماره 10، صص 21-44.
- حافظ، شمس‌الدین محمد .(1380). خاطر مجموع: جامع دیوان حافظ بر اساس بیست و یک متن معتبر چاپی. مولف: شفیع شجاعی ادیب. تهران: فاخر.
- خاقانی، بدیل بن علی .(1387). دیوان خاقانی؛ ویراسته میر جلال‌الدین کزازی. چاپ دوم. تهران: مرکز.
- خالقی مطلق، جلال .(1375بهار). «تن‌کامه سرایی در ادب فارسی». مجله ایرانشناسی. سال هشتم. شماره 1، صص15-54.
- خیام، عمر .(1388). رباعیات حکیم خیّام. به پنج زبان فارسی، انگلیسی، آلمانی، فرانسه و عربی. چاپ چهارم. تهران: انتشارات شرکت تعاونی کارآفرینان فرهنگ و هنر.
- سجادی، سید ضیاءالدین .(1386). شاعر صبح: پژوهشی در شعر خاقانی شروانی. چاپ نهم. تهران: سخن.
- سعدون‌زاده، جواد .(1389بهار). «تأثیر شعر عربی پیش از اسلام بر مضامین شعر فارسی». مجله ادبیات تطبیقی. دورۀ جدید. شماره 2. صص97-116.
- مرتاض، عبدالملک .(1386). بررسی نشانه شناختی و مردم شناختی معلّقات سبع. ترجمۀ سیّدحسین سیّدی. مشهد: دانشگاه فردوسی.
- شریفی، محمد .(۱۳۸۷). فرهنگ ادبیات فارسی. چاپ اول. تهران: فرهنگ نشر نو و انتشارات معین.
- شمیسا، سیروس .(1370). سیر غزل فارسی. تهران: فردوس.
- شمیسا، سیروس .(1381). نگاهی تازه به بدیع. چاپ سیزدهم، ویرایش دوم. تهران: فردوس.
- شمیسا، سیروس .(1389). انواع ادبی. چهارم از ویرایش4. تهران: میترا.
- صفا، ذبیح‌الله .(1382). تاریخ ادبیات ایران. 3مجلد. چاپ بیست و یکم. تهران: ققنوس.
- طلوعی آذر، عبدالله .(1382 زمستان). «تأثیرپذیری منوچهری از معلقات سبع». مجله پژوهشهای فلسفی. دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. شماره189. صص61-80.
- عزیزپور، سعید .(1403). «مطالعۀ موردی مقایسۀ قصیدۀ سینیه ابوعباده بحتری و قصیدۀ ایوان مداین خاقانی شروانی». مجله سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). دی 1403. شمارۀ 104. صص 277-291.
- غنیمی هلال، محمد .(1373). ادبیات تطبیقی. ترجمۀ دکتر سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی. تهران: امیرکبیر.
- قیصری، حشمت و رحیم سلامت آذر .(1388بهار). «تطبیق ایوان مداین خاقانی با ایوان کسری بحتری». فصلنامه علمی-ترویجی زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه آزاد اراک. شماره17. صص 139-160.
- کرمی، محمدحسین .(1389). «همگونی و ناهمگونی فخر به فضایل اخلاقی در دیوان ابی‌الطبیب متنبی و افضل‌الدین خاقانی». مجله ادب و زبان. نشریه دانشکده ادبیات و علوم انسانی کرمان. شماره24، صص145-175.
- کزازی، میرجلال‌الدین. (1386). گزارش دشواریهای دیوان خاقانی. چاپ دوم. ویرایش دوم. تهران: مرکز.
- محجوب، محمدجعفر .(1372). سبک خراسانی در شعر فارسی. تهران: فردوس.
- معدن‌کن، معصومه .(1381). بزم دیرینۀ عروس: شرح پانزده قصیده از دیوان خاقانی. چاپ سوم. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- نجاریان، محمدرضا .(1390زمستان). «تأثیرپذیری اشعار لامعی از معلقۀ اِمرؤالقَیس». لسان مبین. شماره6. صص218-240.